U poslednje vreme možemo primetiti da se u pojedinim štampanim i elektronskim medijima ili časopisima, posebno onim namenjenim zabavi uz istovremenu edukaciju, forsira imenica „povest“, umesto široko rasprostranjene i prihvaćene zajedničke imenice „istorija“. Zašto je to tako? Posebno kada imamo u vidu da je povest imenica ukorenjena u hrvatskom jeziku, iako postoje razmišljanja da hrvatski jezik bio on autohton ili ne, koristi dosta izraza i imenica koje su ujedno i u korenu srpskog jezika. Pa, šta je izvorno, čije je šta?

Šta je starije, kokoš ili jaje?

Reč „povest” (u značenju „istorija, priča, pripovest”) nije ni „srpska” ni „hrvatska” u izvornom smislu – ona je stara slovenska reč, zajednička celom slovenskom jezičkom prostoru. Potekla je od praslovenskog pověstь, što znači „kazivanje, pripovedanje, vest”. Osnovu čini glagol pověděti („ispričati, kazati”), od istog korena kao i „vest”. U staroslovenskim tekstovima (npr. u crkvenoslovenskom) „pověstь” se koristila u značenju „priča, pripovest, istorijski događaj”.

U srpskom jeziku reč „povest” se zadržala, ali je danas arhaična i češće se koristi u književnom ili stilizovanom izrazu (npr. „narodna povest”, „povest o Nemanjićima”).

U hrvatskom jeziku dominantna je varijanta „povijest”, koja je standardizovana kao termin za „istoriju”. Dakle, oba jezika baštine istu praslovensku reč, ali su se standardi razlikovali: srpski je u 19. veku prihvatio „istorija” (grčkog porekla), dok je hrvatski normirao „povijest”.

U najkraćem, Reč „pověstь” potiče iz praslovenskog jezika i beleži se već u staroslovenskim (crkvenoslovenskim) spisima iz 9–10. veka. To znači da je postojala pre nego što su se srpski i hrvatski uopšte formirali kao zasebni standardni jezici. U staroslovenskim tekstovima (npr. „Pověst’ vremennykh lět” – „Povest’ minulih leta”, poznata ruska hronika iz 12. veka) reč se koristi u značenju „priča, kazivanje, istorija”.

Srpska pismenost (12. vek, ćirilica, manastirski spisi) beleži „povest” u crkvenoslovenskom sloju. U srpskoj književnosti kasnijih vekova reč se javlja u značenju „priča, pripovest” i tek povremeno „istorija”.

Hrvatska pismenost (11. vek, glagoljica, latinični spisi) takođe poznaje „povest/povijest” kroz crkvenoslovenski i domaći sloj. Tokom 19. veka, u doba ilirskog pokreta i standardizacije, Hrvati su normirali oblik „povijest” kao zvaničan termin za „istoriju”.

Zaključak koji možemo izvesti jeste da ni srpski ni hrvatski jezik nisu prvi stavili „tapiju“ na ovu imenicu, već da ona predstavlja zajedničko praslovensko nasleđe. U srpskoj tradiciji „povest” je ostala u književnom i arhaičnom sloju, dok je u 19. veku preovladala grčka pozajmljenica „istorija”. Istovremeno, u hrvatskoj tradiciji „povijest” je standardizovana kao glavni termin za „istoriju” i do danas je ostala u aktivnoj upotrebi.

Glagoljica vs. ćirilica

U suštini, koren svih južnoslovenskih pisama i pismenosti uopšte jeste glagoljica, pismo koje je najverovatnije oformio sam Ćirilo (827-869) iz Soluna, vizantijski profesor filozofije u Carigradu i bibliotekar u Aja Sofiji, veliki učenjak najverovatnije slovenskog porekla koji je poznavao i više jezika, slovenski, grčki, arapski, hebrejski. Na poziv velikomoravskog kneza Rastislava, kneževine na području današnje centralne Evrope (Mađarska, Češka, Slovačka, delovi Poljske, Austrije, Rumunije, Hrvatske i Srbije), vizantisjki car Miahailo III upućuje Ćirila i njegovog brata Metodija, monaha, da među slovenskim narodima šire hrišćanstvo i stvore pismo na kome će moći da prevedu Sveto pismo i druge verske knjige, čime su postali ne samo verski misionari, već i kulturni neimari slovenskog sveta, stvarajući tako ključni osnov za razvoj slovenske književnosti, a time i očuvanje i jačanje sopstvenog slovenskog identiteta. Ovo tim pre, jer su i pismo i bogosluženje koje su doneli među Slovene,  zasnovane na slovenskom jeziku.

Iako možda mnogi tako misle, Ćirilo po kome je ćirilica i dobila ime, nije tvorac same ćirilice koje jeste manjim delom izvedena iz glagoljice, već su to njihovi učenici, posebno Kliment i Naum, takođe (pretpostavka) Sloveni  negde sa područja južnog Balkana, najvažniji i najdelotvorniji učenici braće Ćirila i Metodija.

3 u 1

Kliment, kasnije i episkop u Ohridu, kao i njegov prijatelj i saborac, Naum Ohridski, postavili su najznačajnije osnove u razvoju slovenske kulture. Ćirilica je tako stvorena kombinacijom grčkog pisma, pomenute glagoljice i novih znakova koji odgovaraju slovenskim glasovima, a kojih nema u grčkom pismu. Kliment je u velikoj meri i revidirao prethodne slovenske tekstove, prilagođavajući ih tako jeziku i kulturi tadašnjih Slovena. A upravo taj rad bio je od suštinskog značaja dalje širenje pismenosti i hrišćanstva među slovenskim narodima.

Na samom kraju možemo konstatovati da je glagoljica zapravo pismo svih Slovena, stvoreno u 9. veku za potrebe hristijanizacije i pismenosti, samo što su je Hrvati najduže očuvali i zato se danas često vezuje za hrvatsku kulturnu baštinu, iako je svojim poreklom u pitanju zajedničko slovensko pismo.